KINH TẾ VỈA HÈ TRONG ĐỜI SỐNG ĐÔ THỊ ĐÀ NẴNG
Trong cấu trúc không gian đô thị Việt Nam nói chung và Đà Nẵng nói riêng, vỉa hè không chỉ là bộ phận của hạ tầng giao thông mà còn là một không gian xã hội – kinh tế đặc thù. Tại đây, các hoạt động buôn bán nhỏ lẻ, dịch vụ ăn uống, trao đổi hàng hóa diễn ra hằng ngày, hình thành nên “kinh tế vỉa hè” – một bộ phận điển hình của khu vực kinh tế phi chính thức. Vấn đề đặt ra là, trong quá trình xây dựng một đô thị văn minh, hiện đại, chủ trương trả lại vỉa hè cho người đi bộ là hoàn toàn đúng đắn; tuy nhiên, nếu không giải quyết thấu đáo bài toán sinh kế cho người dân nghèo, việc này có thể tạo ra những hệ lụy xã hội đáng tiếc.
1. Kinh tế vỉa hè – Sắc thái đời sống đô thị
Vỉa hè là không gian đa chức năng, vừa phục vụ giao thông, vừa là nơi diễn ra các tương tác xã hội và hoạt động kinh tế nhỏ lẻ. Các nghiên cứu cho thấy, kinh tế vỉa hè là một bộ phận quan trọng của khu vực kinh tế phi chính thức – khu vực tạo ra một tỷ lệ đáng kể việc làm và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.
Ở Việt Nam, kinh tế phi chính thức chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu lao động, với hàng triệu người tham gia, trong đó hoạt động buôn bán vỉa hè chiếm một tỷ lệ đáng kể. Đây là khu vực có đặc điểm dễ gia nhập, vốn thấp, quy mô nhỏ, dựa vào lao động gia đình – những yếu tố khiến nó trở thành lựa chọn sinh kế phổ biến của người nghèo đô thị.
Tại Đà Nẵng, đặc biệt ở các tuyến phố trung tâm, khu du lịch ven biển, chợ truyền thống hay các khu dân cư đông đúc, hình ảnh những gánh hàng rong, xe đẩy, quán ăn nhỏ trên vỉa hè đã trở nên quen thuộc. Kinh tế vỉa hè không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng của người dân địa phương mà còn góp phần tạo nên “sắc thái đời sống đô thị” hấp dẫn du khách – một yếu tố không thể phủ nhận trong nền kinh tế dịch vụ – du lịch của thành phố.
2. Không gian sinh tồn của dân nghèo đô thị
Đằng sau sự nhộn nhịp của các hoạt động vỉa hè là đời sống mưu sinh đầy bấp bênh của một bộ phận cư dân đô thị, phần lớn là lao động nhập cư từ nông thôn, người lớn tuổi, phụ nữ, hoặc những người không có điều kiện tiếp cận việc làm chính thức.
Đối với họ, vỉa hè không chỉ là nơi buôn bán mà còn là “không gian sinh tồn”. Với số vốn ít ỏi, họ tận dụng mọi khoảng trống của đô thị để kiếm sống: bán hàng ăn sáng, nước giải khát, trái cây, đồ lưu niệm… Thu nhập tuy không cao nhưng ổn định theo ngày, đủ để trang trải chi phí sinh hoạt tối thiểu trong bối cảnh giá cả đô thị ngày càng đắt đỏ. Vì thế kinh tế vỉa hè đóng vai trò như một “lưới an sinh phi chính thức”. Trong nhiều trường hợp, nó giúp thu hút lực lượng lao động dư thừa, giảm áp lực thất nghiệp và góp phần duy trì sự ổn định xã hội.
Tuy nhiên, đặc trưng phi chính thức cũng khiến nhóm lao động này đối mặt với nhiều rủi ro: không có bảo hiểm, không có hợp đồng lao động, dễ bị xử phạt hành chính, bị tịch thu hàng hóa, và đặc biệt là luôn trong trạng thái “tạm bợ” về không gian kinh doanh.
3. Chủ trương lập lại trật tự vỉa hè- Cần nhưng chưa đủ
Trong tiến trình xây dựng Đà Nẵng trở thành “thành phố đáng sống”, chính quyền đã triển khai nhiều biện pháp nhằm lập lại trật tự đô thị, trong đó có việc giải tỏa tình trạng lấn chiếm vỉa hè, trả lại không gian cho người đi bộ.
Về nguyên tắc, đây là một chủ trương đúng đắn. Vỉa hè trước hết phải là không gian dành cho giao thông bộ hành, đảm bảo an toàn, mỹ quan và trật tự đô thị. Việc lấn chiếm tràn lan không chỉ gây cản trở giao thông mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh của một đô thị hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh Đà Nẵng hướng tới phát triển du lịch quốc tế.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: khi vỉa hè được “làm sạch”, sinh kế của hàng nghìn người lao động nghèo sẽ đi về đâu? Nếu không có giải pháp thay thế, chính sách này có thể dẫn đến tình trạng “đẩy người nghèo lùi về phía sau”, làm gia tăng bất bình đẳng và tạo ra các vấn đề xã hội mới.
Kinh nghiệm từ Hà Nội và tp Hồ Chí Minh cho thấy, việc cấm buôn bán vỉa hè trên một số tuyến phố nhằm hiện đại hóa đô thị đã gặp nhiều khó khăn trong thực thi, bởi lực lượng bán hàng rong vẫn tồn tại như một nhu cầu kinh tế – xã hội tất yếu.
4. Kinh nghiệm từ các nước Đông Nam Á
Điều đáng chú ý là ngay cả ở các quốc gia phát triển hơn trong khu vực Đông Nam Á, hoạt động buôn bán vỉa hè không bị xóa bỏ hoàn toàn mà được quản lý theo hướng thích ứng.
Tại Bangkok, chính quyền từng tiến hành dẹp bỏ hàng rong để lập lại trật tự đô thị. Tuy nhiên, sau đó đã phải điều chỉnh chính sách theo hướng quy hoạch các khu vực bán hàng hợp pháp, cấp phép cho người bán và kết hợp với phát triển du lịch ẩm thực đường phố.
Tương tự, ở Kuala Lumpur, Jakarta, chính quyền không cấm tuyệt đối mà tổ chức lại không gian, phân vùng kinh doanh, thậm chí coi đây là một phần của sản phẩm du lịch đô thị.
Tại Singapore, một trong những đô thị hiện đại bậc nhất châu Á, mô hình “hawker centre” (khu ẩm thực tập trung) được xây dựng như một giải pháp dung hòa: vừa đảm bảo vệ sinh, trật tự, vừa duy trì sinh kế cho người bán hàng rong và bảo tồn văn hóa ẩm thực đường phố.
Những kinh nghiệm này cho thấy, vấn đề không phải là “xóa bỏ” hay “duy trì” kinh tế vỉa hè, mà là quản lý nó như thế nào.
5. Hướng tiếp cận cho Đà Nẵng
Để giải quyết hài hòa giữa yêu cầu chỉnh trang đô thị và đảm bảo sinh kế cho người dân, Đà Nẵng cần một cách tiếp cận linh hoạt và nhân văn hơn đối với kinh tế vỉa hè.
Trước hết, cần nhìn nhận kinh tế vỉa hè như một bộ phận hợp pháp và không thể thiếu của đời sống đô thị.
Thứ hai, quy hoạch không gian vỉa hè theo hướng phân vùng chức năng: những khu vực trung tâm, tuyến phố chính có thể hạn chế hoặc cấm buôn bán; trong khi đó, các khu vực khác có thể cho phép kinh doanh có kiểm soát, cấp phép và thu phí hợp lý.
Thứ ba, xây dựng các mô hình thay thế như chợ đêm, phố ẩm thực, khu bán hàng tập trung… vừa tạo điều kiện cho người dân tiếp tục mưu sinh, vừa nâng cao chất lượng dịch vụ và hình ảnh đô thị.
Thứ tư, kết hợp chính sách an sinh xã hội: đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi việc làm… để giúp người dân từng bước thoát khỏi sự phụ thuộc vào kinh tế phi chính thức.
Và quan trọng hơn là, trước khi làm thông thoáng vỉa hè cần giúp đỡ những người đang mưu sinh trên vỉa hè có nơi buôn bán.
***
Chủ trương trả lại vỉa hè cho người đi bộ là cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở việc “lập lại trật tự” mà không đi kèm với các giải pháp sinh kế cho người dân thì sẽ thiếu tính bền vững. Kinh nghiệm từ các đô thị Đông Nam Á cho thấy, hướng đi phù hợp là là tổ chức, quản lý và tích hợp kinh tế vỉa hè vào cấu trúc đô thị hiện đại, LÀM CHO VỈA HÈ VỪA LÀ KHÔNG GIAN CÔNG CỘNG VĂN MINH, VỪA LÀ KHÔNG GIAN MƯU SINH CỦA NHỮNG NGƯỜI YẾU THẾ TRONG ĐÔ THỊ.
HỒ TỊNH
