Năm Hi Ninh thứ 8 đời Tống Thần Tông (1075) Tô Đông Pha 蘇東坡 đã 40 tuổi, đang là Tri huyện Mật Châu (Sơn Đông). Ngày 20 tháng giêng năm đó, ông nằm mơ thấy người vợ đã mất 10 năm trước của mình. Khi tỉnh giấc ông đã làm một bài "điếu vong từ" nổi tiếng thiên cổ với tên từ khúc là : Giang Thành Tử 江城子 như sau :
十年生死两茫茫， Thập niên sinh tử lưỡng mang mang,
不思量，自難忘。 Bất tư lương, nan tự vương.
千里孤墳，無處話凄凉。Thiên lý cô phần, vô xứ thoại thê lương.
縱使相逢應不識， Túng sử tương phùng ưng bất thức,
塵满面，鬓如霜。 Trần mãn diện, Mấn như sương !
夜来幽梦忽還鄉， Dạ lai u mộng hốt hoàn hương,
小軒窗，正梳妆。 Tiểu hiên song, chính sơ trang.
相顧無言，惟有泪千行。Tương cố vô ngôn, duy hữu lệ thiên hàng.
料得年年腸斷處， Liệu đắc niên niên trường đoạn xứ,
明月夜，短松崗。 Minh nguyệt dạ, Đoản tùng cương.
Có nghĩa :
Mười năm sống chết hai nơi,
Không cần nghĩ ngợi khó thời khó quên.
Dặm ngàn nấm mộ chênh vênh,
Thê lương biết nói sao nên lòng nầy.
Gặp nhau biết có nhận ngay,
Phong trần đầy mặt tóc dài như sương !
Đêm qua chợt mộng hoàn hương,
bên hiên song nhỏ nàng đương chải đầu.
Nhìn nhau luống những nghẹn ngào,
Muôn hàng lệ nhỏ thêm sầu lòng đây.
Năm năm ruột đứt nơi nầy,
Dưới vầng trăng sáng thông gầy đồi xa !
Vương Nhuận Chi qua điện ảnh
Bài từ nhớ vợ bi thương là thế, xót xa là thế; Mỗi hàng mỗi chữ đều như là những dòng lệ nhớ thương vô tận. Đó chính là nàng Vương Phất 王弗 ái nữ của Tiến sĩ Vương Phương là thầy dạy học của Tô Đông Pha từ vỡ lòng cho đến lớn; Nàng là người con gái nết na, tri thư đạt lễ, kết hôn với Tô năm nàng 17 tuổi và Tô 19 tuổi. Vợ chồng trẻ yêu thương rất mực, ân ái mặn nồng. Nhưng chỉ 11 năm sau nàng nhuốm bệnh và qua đời ở tuổi 27. Tô đau lòng đứt ruột, thơ thẩn vào ra chỉ nhớ tới bóng dáng của vợ hiền. Ba năm sau, Tô lại cưới cô em họ của vợ là Vương Nhuận Chi 王閏之, cô nầy tánh tình hiền thục, sống yên phận nên ít có dấu ấn trong văn thơ của Tô. Nhưng đến năm 46 tuổi thì cũng lại nhuốm bệnh qua đời khi Tô đã 58 tuổi rồi. Ngoài hai chị em họ Vương ra, năm 38 tuổi Tô Đông Pha đã từ lầu xanh chuộc về một cô bé 12 tuổi cũng họ Vương tên là Triêu Vân 王朝雲, giỏi cả cầm kỳ thi họa, khi lớn lên đã được Tô nạp làm ái thiếp và theo hầu cận Tô suốt con đường hoạn lộ. Nhưng hồng nhan bạc mệnh, năm 34 tuổi Vương Triêu Vân cũng nhuốm bệnh mà qua đời. Tô rất bi thương, soạn mộ chí và điếu từ, làm bài thơ "Điếu Triêu Vân 悼朝雲" và bài từ "Tây Giang Nguyệt. Mai Hoa 西江月·梅花" ví Triêu Vân như là Mai Hoa cao khiết đã về với cỏi tiên :
玉骨那愁瘴霧， Ngọc cốt nả sầu chướng vụ,
冰姿自有仙風。 Băng tư tự hữu tiên phong.
海仙時遣探芳叢。 Hải tiên thì khiển thám phương tùng.
倒掛綠毛幺鳳。 Đảo quải lục mao yêu phụng.
素面翻嫌粉涴， Tố diện phiên hiềm phấn uyển,
洗妝不褪脣紅。 Tẩy trang bất thối thần hồng.
高情已逐曉雲空。 Cao tình dĩ trục hiểu vân không.
不與梨花同夢。 Bất dữ lê hoa đồng mộng !
Có nghĩa :
Cành ngọc nào ngại mù sương,
Phong tư yểu điệu tợ dường tiên nga.
Cỏi tiên sứ gỉa lân la,
Chim xanh phụng biếc hộ hoa bao ngày.
Mặt ngọc chê phấn son phai,
Môi son vẫn đỏ hơn dày điểm trang.
Tình nồng mây sớm mênh mang,
Lê hoa cũng chịu mơ màng nhớ nhung !
Vương Triêu Vân qua điện ảnh
Ngoài ba người phu nhân họ Vương ra, trong đời của Tô Đông Pha còn có rất nhiều thê thiếp mà ông từng sủng ái; Trong số đó có một người ái thiếp tên là Xuân Nương 春娘. Xuân Nương là người nơi nào, sanh năm nào, gia cảnh ra sao thì không ai biết được, vì chỉ theo lời kể của văn học gia Phùng Mộng Long 馮夢龍 đời nhà Minh kể lại trong tác phẩm 《Tình Sử Loại Liệt 情史類略》truyện "Hồng Phấn Hoán Truy Phong 紅粉換追風" như sau :
Năm Nguyên Phong thứ 3 đời Tống Thần Tông (1080), vì vụ "Ô Đài Thi Án" Tô Đông Pha bị biếm đi làm Đoàn luyện phó sứ ở Hoàng Châu. Khi sắp lên đường, có công tử họ Tưởng đến để tiễn hành. Tô vô cùng cảm động bèn cho người thiếp trẻ đẹp là Xuân Nương ra chuốc rượu mời khách. Thấy Xuân Nương trẻ đẹp lại giỏi văn thơ ứng đối, Tưởng công tử mới động lòng bèn hỏi Tô rằng : Ngài đi đến xứ Hoàng Châu xa xôi, định an trí người đẹp như thế nào đây ? Tô đáp : Đưa nàng về quê với cha mẹ ruột. Nghe thế Tưởng công tử bèn đưa ra một đề nghị thật hoang đường là : Ta có thể dùng một con bạch mã truy phong giúp cho Ngài ngày đi ngàn dặm để đổi lấy Xuân Nương hay không ? Tô Đông Pha nghe thế bèn nghĩ rằng, từ đây đến Hoàng Châu xa xôi ngàn dặm lại núi non cách trở, có được con ngựa đỡ chân cũng là điều rất tốt, bèn không kịp nghĩ gì đến cảm nhận của Xuân Nương mà vui vẻ ưng thuận "Đổi Người lấy Ngựa". Họ Tưởng có được người đẹp, bèn rất đắc ý mà ngâm 4 câu thơ như sau :
不惜霜毛雨雪蹄， Bất tích sương mao vũ tuyết đề,
等閒分付贖娥眉。 Đẳng nhàn phân phó thục nga mi.
雖無金勒嘶明月， Tuy vô kim lặc tê minh nguyệt,
却有佳人捧玉卮。 Khước hữu giai nhân phủng ngọc chi !
Có nghĩa :
Truy phong bạch mã chi mà tiếc,
Đổi được nga mi cũng thỏa tâm.
Tuy chẳng cương vàng phi dưới nguyệt,
Lại vui chén ngọc với giai nhân.
Cùng là giới bút mực với nhau, nên Tô Đông Pha cũng đáp lễ lại bằng 4 câu thơ rằng :
春娘此去太匆匆， Xuân Nương thử khứ thái thông thông,
不敢啼聲在恨中。 Bất cảm đề thanh tại hận trung.
只為山行多險阻， Chỉ vị sơn hành đa hiểm trở,
故將紅粉換追風。 Cố tương hồng phấn hoán truy phong.
Có nghĩa :
Xuân Nương đem đổi qủa là ngông,
Chẳng dám than van oán ngập lòng.
Chỉ tại núi non đường hiểm trở,
Mới đem má phấn đổi truy phong !
"Chỉ tại núi non đường hiểm trở, Mới đem má phấn đổi truy phong!" Qủa là một cái cớ vụng về tàn nhẫn của kẻ bạc tình, nên vừa nghe xong Xuân Nương đã lòng lạnh như tiền, bước đến che mặt nói rằng :"Thiếp nghe nói khi xưa Tề Cảnh Công muốn chém người giữ chuồng ngựa khi để chuồng ngựa bị cháy. Án Tử mới can rằng : Khi chuồng ngựa cháy, Khổng Tử chỉ hỏi "Người có sao không, mà không hỏi Ngựa có sao không" Ấy là qúy người hơn là súc vật. Nay Học sĩ lại đem người để đổi ngựa, là qúy súc vật hơn là qúy người". Nói xong bèn đọc 4 câu thơ rằng :
為人莫作婦人身， Vị nhân mạc tác phụ nhân thân,
百般苦樂在他人。 Bách ban khổ lạc tại tha nhân.
今日始知人賤畜， Kim nhật thủy tri nhân tiện súc,
此生苟活怨誰嗔? Thử sinh cẩu hoạt oán thùy sân ?
Có nghĩa :
Làm người chớ chọn làm thân gái,
Cay đắng sướng vui chỉ tại ai.
Nay biết người không bằng súc vật,
Sống thừa một kiếp oán ai đây ?!
Hồng Phấn Hoán Truy Phong
Đọc thơ xong, che mặt khóc lớn, rồi chạy xuống dưới thềm, va đầu vào cây hòe mà chết. Tô Đông Pha đã tỏ ra vô cùng hối hận về sự việc nầy. Ông chỉ muốn tìm cho Xuân Nương một chốn yên thân, không ngờ nàng lại qúa chung tình với ông mà tìm đến cái chết. Có thuyết còn cho rằng vì Xuân Nương đang mang thai con của ông nên nàng càng uất ức... làm cho câu truyện càng trở nên bạc bẽo và nhẫn tâm hơn đối với Tô Đông Pha. Nhưng...
Câu truyện trên đây có phải là một câu truyện có thực hay không thì còn đang tranh cải; Vì truyện được kể bởi một nhà biên kịch, một kịch tác gia đời nhà Minh là Phùng Mộng Long 馮夢龍 chớ không phải của một nhà chuyên viết sử chân chính. Phùng Mộng Long là nhà chuyên viết về Tiểu thuyết, Kịch bản của các Hí khúc, Dân Ca và Truyện cười dân gian... thường kết hợp những thực tế của cuộc sống mà hư cấu sáng tác nên những tác phẩm như Dụ Thế Minh Ngôn《喻世明言》、Cảnh Thế Thông Ngôn《警世通言》、Tỉnh Thế Hằng Ngôn《醒世恒言》Hợp xưng là TAM NGÔN ... Vả lại...
Phùng Mộng Long qua điện ảnh
Trong chính sử ghi chép, không tìm đâu ra lý lịch của nàng Xuân Nương, cũng như không tìm thấy Tưởng Công Tử là nhân vật như thế nào, thân thế ra làm sao... Nên, câu truyện "Hồng Phấn Hoán Truy Phong 紅粉換追風" đa phần là do Phùng Mộng Long hư cấu gán ghép mà nên. Nhưng...
Trong cái xã hội phong kiến đời Đường Tống, việc trọng nam khinh nữ là việc thường tình ở trong cuộc sống. Trai năm thê bảy thiếp là chuyện bình thường; Qua bài viết nầy ta cũng đã biết Tô Đông Pha cũng chẳng đã tam thê tứ thiếp hay sao. Hơn nữa, việc tặng một người tì thiếp cho một người bạn thơ tri kỷ cũng là môt chuyện thường tình, như truyện của ông Tư Không Lý Thân 司空李紳 đời Đường chỉ vì hai câu thơ của Lưu Vũ Tích là "Tư Không kiến quán hồn nhàn sự, Đoạn tận Tô Châu Thứ Sử trường 司空見慣渾閒事，斷盡蘇州刺史腸!"Có nghĩa :"Tư Không quen mắt không cho lạ, Thứ Sử Tô Châu ruột đứt rồi !" mà tặng luôn nàng ca kỹ "cung dạng trang (ăn mặc như cung nữ trong cung vua)" cho Lưu Vũ Tích để cho ông ta đừng có "đứt ruột" nữa !(Xem "Bài Thơ Mẫn Nông Thứ Ba ?" của ĐCĐ).
Khi quan trường bất đắc chí, bị đàn hạch và bị biếm đến Hoàng Châu xa xôi, Tô Đông Pha đang lúc tâm thần bấn loạn, gia đạo rối ren, khí tiết của kẻ sĩ đang đi xuống, nên cũng khó mà giữ được cái phong độ và tiết tháo của một bậc đại phu, mà có những quyết định sai lầm, hồ đồ đến nổi đem người tì thiếp yêu dấu đang có mang của mình để đổi lấy con bạch mã truy phong...
Thầy Mạnh Tử dạy rằng :“Phú qúy bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất, thử chi vị Đại Trượng Phu 富贵不能淫，贫贱不能移，威武不能屈，此之谓大丈夫”. Nhưng ở đời, có mấy ai đã làm được "Đại Trượng Phu" như lời thầy Mạnh Tử đã dạy đâu, nhất là ở vào các hoàn cảnh khó khăn, éo le, nghèo nàn, thất bại và bất đắc chí về mọi mặt !
Hẹn bài viết tới !
杜紹德
ĐỖ CHIÊU ĐỨC
