Góc Việt Thi :
TRỆ KHÁCH của NGUYỄN DU
Năm Canh Tý (1780), Nguyễn Khản là anh cả của Nguyễn Du đang làm Trấn thủ Sơn Tây bị khép tội mưu loạn trong Vụ án năm Canh Tý, bị bãi chức và bị giam ở nhà Châu Quận công. Lúc này Nguyễn Du được một người thân của Nguyễn Nghiễm là Đoàn Nguyễn Tuấn đón về Sơn Nam Hạ nuôi ăn học. Năm Quý Mão (1783), Nguyễn Du thi Hương ở trường Sơn Nam, đậu Tam trường (Tú tài). Ông lấy vợ là em gái Đoàn Nguyễn Tuấn và là con gái quan ngự sử Đoàn Nguyễn Thục. Ông cũng được tập ấm chức Chánh thủ hiệu hiệu quân Hùng hậu của cha nuôi họ Hà ở Thái Nguyên.
Đến năm 1786, khi Tây Sơn Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ nhất dẹp chúa Trịnh, hai anh lớn là Nguyễn Khản và Nguyễn Điều bị bệnh chết, Nguyễn Du về Quỳnh Côi lánh nạn, ở đó suốt mười năm, thời gian này được gọi là thời kỳ "Mười năm gió bụi (1786-1796)". Năm 1791, một đại hoạ xảy ra: Nguyễn Quýnh, anh cùng cha khác mẹ của ông, người đồng chí rất thân yêu, nổi lên chống nhà Tây Sơn, đã bị bắt, bị giết, và làng Tiên Điền bị tàn phá, dinh thự nhà họ Nguyễn bị đốt hết. Năm 1795, vợ ông sinh được Nguyễn Tứ con thứ tư, người con duy nhất sống sót, thì bà qua đời. Nguyễn Du quá đau khổ vì vợ mất, lại ôm trên tay một đứa con mất mẹ còn rất nhỏ. Ông thực sự đã đến bước đường cùng : Ở lại, nương nhờ anh vợ thì không còn lý do, về quê mình thì dù anh Nguyễn Đề cũng làm quan cho Tây Sơn, nhưng đang đi sứ Trung Quốc chưa biết bao giờ về (đi sứ lần thứ 2, 1795). Nguyễn Du nấn ná ở lại Quỳnh Côi chưa đi ngay vì đợi cho con cứng cáp hơn, và có ý chờ Nguyễn Đề về để có chỗ dựa, trong tình thế quân Tây Sơn săn đuổi rất ráo riết những người chống đối (Vào năm 1796, Nguyễn Du dự định đi Nam, bị quận công Nguyễn Thận bắt giam ở Nghệ An, chính Nguyễn Đề đi sứ về kịp, đã cứu được em). Khi sắp rời hẳn Quỳnh Côi, trong khung cảnh êm ả của đồng bằng sông Hồng, nhưng cõi lòng tràn đầy bão tố, Nguyễn Du viết bài thơ TRỆ KHÁCH 滯客, bài thơ cuối cùng của thời kỳ Mười năm gió bụi. (Theo : Thi Viên được gởi bởi PH@ vào 10/06/2017).
滯客 TRỆ KHÁCH
滯客淹留南海中， Trệ khách yêm lưu Nam Hải trung,
寂寥良夜與誰同。 Tịch liêu lương dạ dữ thuỳ đồng ?
歸鴻悲動天河水， Quy hồng bi động thiên hà thuỷ,
戍鼓寒侵夏夜風。 Thú cổ hàn xâm hạ dạ phong.
人到窮途無好夢， Nhân đáo cùng đồ vô hảo mộng,
天回苦海促浮蹤。 Thiên hồi khổ hải xúc phù tung.
風塵隊裡留皮骨， Phong trần đội lý lưu bì cốt,
客枕蕭蕭兩鬢蓬。 Khách chẩm tiêu tiêu lưỡng mấn bồng.
* Chú thích :
- TRỆ KHÁCH 滯客 : Người khách còn trì trệ, nấn ná chưa chịu rời đi; Nguyễn Du tự ví mình khi vợ mất mà còn nấn ná ở lại nhà bên vợ.
- YÊM LƯU 淹留 : YÊM 淹 là Ngâm, là Ngập chìm trong nước. Nên YÊM LƯU 淹留 là "Cố lưu lại thêm một thời gian nữa".
- TỊCH LIÊU 寂寥 : là Tịch Mịch 寂寞 và Cô Liêu 孤寥; Có nghĩa : Yên lặng vắng vẻ và Cô đơn chỉ có một mình.
- THIÊN HÀ 天河 : là Dòng sông trên trời, chỉ dãy Ngân Hà.
- THÚ CỔ 戍鼓 : Tiếng trống điểm sang canh của những người lính thú.
- CÙNG ĐỒ 窮途 : là Con đường cùng, là Bước đường cùng.
- XÚC PHÙ TUNG 促浮蹤 : XÚC là Thôi thúc; PHÙ là Trôi nổi; TUNG là Tung tích, là dấu chân; Nên XÚC PHÙ TUNG là "Thôi thúc những bước chân phiêu bồng trôi nổi còn chưa biết phải đi về đâu!".
- PHONG TRẦN ĐỘI LÝ 風塵隊裡 : là Trong hàng ngũ (trong đám) của những người phong trần chìm nổi trong gió bụi cuộc đời.
- TIÊU TIÊU 蕭蕭 : Ở đây chỉ (hai bên tóc mai) đã hoa râm, lốm đốm bạc.
* Nghĩa bài thơ :
NGƯỜI KHÁCH CÒN NẤN NÁ CHƯA RỜI
Người khách trì trệ vẫn còn nấn ná mãi ở vùng đất Nam hải nầy; Trong đêm thanh cô đơn vắng vẻ chỉ một thân một mình không người cùng bầu bạn. Tiếng con chim nhạn bi thương bay về làm kinh động cả nước trên sông Ngân hà. Tiếng trống điểm canh của những người lính thú như thấm đậm thêm cái gió lạnh của đêm hè. Con người đã đến bước đường cùng thì không còn gì là mộng đẹp nữa; Trời đã xoay bể khổ trở lại nên lại thôi thúc bước chân trôi nổi của kẻ phiêu bồng. Trong đám của những kẻ lăn lóc phong trần gió bụi chỉ còn lại có da bọc xương và lòa xòa bên gối khách là hai làn tóc mai đà lốm đốm bạc mà thôi !
* Diễn Nôm :
TRỆ KHÁCH
Một khách biển Nam trì trệ mãi,
Đêm thanh vắng lặng biết ai cùng ?
Nhạn về khuấy động sông Ngân chảy,
Trống giục lao xao gió lạnh lồng.
Người đến đường cùng không mộng đẹp,
Trời xoay biển khổ chẳng đường trông.
Phong trần một kẻ xương da bọc,
Bên gối tóc mai đã trắng ngần !
Lục bát :
Biển Nam trì trệ khách xa,
Đêm thanh vắng lặng ai là cảm thông ?
Nhạn về lay động sông Ngân,
Trống canh đêm hạ gió lành lạnh đưa.
Người cùng mộng đẹp dần thưa,
Trời xoay biển khổ chân đưa phiêu bồng.
Xương da trong bước phong trần,
Lơ thơ bên gối trắng ngần tóc mai !
Đỗ Chiêu Đức diễn Nôm
Qủa là tâm sự buồn thương yếm thế của một kẻ sĩ trong bước phong trần khi còn nổi chìm chưa đắc chí ở chốn quê người đất khách. Tâm tình của Nguyễn Du đã lắng đọng đến mức thấp nhất trong khoảng thời gian "Mười năm gió bụi" nầy. Nhưng rồi, sau cơn mưa trời lại sáng, bước đường tương lai sau nầy sẽ rộng mở hơn !...
Hẹn bài dịch tới
杜紹德
ĐỖ CHIÊU ĐỨC
