Góc Việt Thi :
MƠ ĐƯỢC HÁI SEN của NGUYỄN DU
Trong "Nam Trung Tạp ngâm 南中雜吟" của cụ Nguyễn Du 阮攸, ghi lại tất cả những bài thơ mà ông đã làm trong thời gian "Làm quan ở kinh đô Huế" (1805-1808). Sau đây là chùm thơ "Hái Sen" nổi tiếng của ông đã được trích làm những bài học thuộc lòng trong văn thơ cổ lớp 11 của chương trình THPT. Kính mời các bạn cùng đọc và thưởng thức hệ thống 5 bài thơ "MỘNG ĐẮC THÁI LIÊN 夢得採蓮 Mơ Được Hái Sen" của Nguyễn Du sau đây :
其一 Kỳ nhất
緊束蛺蝶裙 Khẩn thúc kiệp điệp quần
採蓮棹小艇 Thái liên trạo tiểu đĩnh
湖水何浺瀜 Hồ thủy hà xung dung
水中有人影 Thủy trung hữu nhân ảnh
其二 Kỳ nhị
採採西湖蓮 Thái thái Tây Hồ liên
花實俱上船 Hoa thực câu thướng thuyền
花以贈所畏 Hoa dĩ tặng sở úy
實以贈所憐 Thực dĩ tặng sở liên
其三 Kỳ tam
今晨去採蓮 Kim thần khứ thái liên
乃約東鄰女 Nãi ước đông lân nữ
不知來不知 Bất tri lai bất tri
隔花聞笑語 Cách hoa văn tiếu ngữ
其四 Kỳ tứ
共知憐蓮花 Cộng tri liên liên hoa
誰者憐蓮幹 Thùy giả liên liên cán
其中有真絲 Kì trung hữu chân ti
牽連不可斷 Khiên liên bất khả đoạn
其五 Kỳ ngũ
蓮葉何青青 Liên diệp hà thanh thanh
蓮花嬌盈盈 Liên hoa kiều doanh doanh
採之勿傷藕 Thái chi vật thương ngẫu
明年不復生 Minh niên bất phục sanh
* Chú thích :
- Khẩn Thúc 緊束 : KHẨN là chặt; THÚC là buộc. KHẨN THÚC là buộc cho chặt.
- Kiệp Điệp Quần 蛺蝶裙 : là Quần (váy) có thêu hình bươm bướm bay. Có xuất xứ từ bài thơ "Học Thư 學書"(Học viết thư pháp) của Dương Duy Trinh 楊維楨 đời Nguyên 元 như sau :
歌徹陽春酒半醺, Ca triệt dương xuân tửu bán huân,
玉尖搦管蘸香雲。 Ngọc tiêm nhược quản trám hương vân.
新詞未上鴛鴦扇, Tân từ vị thướng uyên ương phiến,
醉墨先污蛺蝶裙。 Túy mặc tiên ô Kiệp Điệp Quần !
Có nghĩa :
Hát hết Dương xuân nửa tỉnh say,
Tay thon nắn nót phiếm mây trời.
Ý thơ chưa viết uyên ương quạt,
Mực đã lắm lem váy bướm rồi !
- Trạo 棹 : Danh từ là Cây dằm, cây chèo; Động từ là Bơi, Chèo, Chống.
- Xung dung 浺瀜 : Chỉ thế nước rộng và sâu; là Lai láng, là mênh mông.
- Thái 採 : là Hái. Hai chữ THÁI đi liền nhau THÁI THÁI 採採 có nghĩa Hái rồi lại hái, hái không ngừng tay, hái lia hái lịa...
- Hoa Thực 花實 : HOA là Bông; THỰC là Trái. Trong bài thơ chỉ Hoa sen và Gương sen.
- Sở 所 : là Phiếm chỉ Đại từ có nghĩa : Cái mà...; Người mà... như trong bài thơ : SỞ UÝ 所畏 là Người mà ta kính sợ; SỞ LIÊN 所憐 là Người mà ta thương xót.
- Kim Thần 今晨 : KIM là Hôm nay; THẦN là Buổi sáng. KIM THẦN là Sáng nay.
- Đông Lân Nữ 東鄰女 : Theo sách LỄ KÝ xưa 《禮記》中有記載 có ghi rằng :「Chủ nhân tựu Đông giai, Khách nhân tựu Tây giai 主人就東階，客人就西階」Có nghĩa : Chủ nhân thì ngồi ở thềm phía đông, còn người làm khách thì ngồi ở thềm phía Tây. Sau dùng rộng ra, gọi ĐÔNG GIA 東家 là Nhà chủ, nhà làm Cái. ĐÔNG LÂN 東鄰 là gọi một cách tôn trọng người hàng xóm là "Ông chủ mé Đông"; Nên ĐÔNG LÂN NỮ 東鄰女 là cô gái xóm đông, là "Cô Hàng xóm" như trong bài thơ "Năm Qua" của thi sĩ J. Leiba thời Tiền chiến :
Duyên mình hờ hững hộ duyên ai,
CÔ GÁI ĐÔNG LÂN dáng ngậm ngùi...
- Lân 鄰 : có Bộ ẤP 阝là thôn xóm đứng bên phải, nên có nghĩa là Hàng xóm. Như ĐÔNG LÂN 東鄰 là Xóm Đông; LÂN LÝ 鄰里 là Làng xóm, như Kim Trọng nói với Thúy Kiều :
Chàng rằng LÂN LÝ ra vào,
Gần đây chớ phải người nào xa xôi !
- Lân 憐 : có Bộ TÂM 忄là lòng dạ đứng bên trái, nên có nghĩa là Thương. Như KHẢ LÂN 可憐 là Đáng thương; LÂN TUẤT 憐恤 là Thương xót, như cụ Nguyễn Du đã viết khi gia đình Thúy Kiều gặp nạn, lúc "Đầu trâu mặt ngựa ào ào như sôi", thì :
Hạ từ van lạy suốt ngày,
Điếc tai LÂN TUẤT, phũ tay tồi tàn.
- Cán 幹 : là Thân, là Cọng (sen).
- Khiên Liên 牽連 : KHIÊN là Dẫn, dắt; LIÊN là Liền nhau; Nên KHIÊN LIÊN là nắm níu, là Dây dưa, là Vướng mắc.
- Doanh Doanh 盈盈 : là Đầy đặn, nhởn nhơ, tả cái dáng vẻ yêu kiều dễ thương của các cô gái; Trong bài thơ chỉ hoa sen tươi đẹp đáng yêu.
* Nghĩa các bài thơ :
MƠ ĐƯỢC HÁI SEN
-Bài 1 :
Buộc chặc lại cái váy có thêu hình các con bươm bướm; rồi chống chiếc thuyền nhỏ đi hái sen; Nước hồ ôi sao mà mênh mông và chập chờn có bóng hình người in trong nước.
- Bài 2 :
Hái lấy hái để sen Tây Hồ; Hoa sen và gương sen đều cho cả lên thuyền; Hoa sen thì để tặng cho người ta kính trọng, còn gương sen thì để tặng cho người ta thương yêu.
- Bài 3 :
Sáng nay lại đi hái sen, cùng hẹn với cô gái ở xóm đông lân; Cũng không biết là cô ấy đến hay không đến, chỉ nghe tiếng cười nói trong lá hoa sen vang vọng lại mà thôi !
- Bài 4 :
Cùng biết với nhau rằng phải thương xót hoa sen, nhưng ai là người biết thương xót cả những cọng sen nữa. Vì trong những cọng sen kia còn có những tơ lòng thật, và những sợi tơ đó sẽ vương vấn không bao giờ đứt cả !
- Bài 5 :
Ôi, lá sen sao mà xanh xanh như thế kia, và hoa sen lại đẹp một cách yêu kiều dễ thương như thế kia. (Khuyên ai đó) có hái sen thì đừng để tổn thương đến củ sen và ngó sen, (Nếu làm cho thương tổn) thì sang năm sen sẽ không còn sinh sôi nẩy nở nữa !
* Diễn Nôm :
MỘNG ĐẮC THÁI LIÊN
Bài 1.
Xắn lại quần cánh bướm,
Chống thuyền đi hái sen.
Nước hồ sao lai láng,
Thấp thoáng bóng người quen !
Bài 2.
Hái , hái sen Hồ Tây,
Hoa gương thuyền chất đầy.
Hoa tặng người ta qúy,
Gương tặng người thương đây !
Bài 3.
Sáng nay hái sen hồng,
Hẹn cô gái xóm đông.
Đến không nào ai biết...
Tiếng cười nói trong bông !
Bài 4.
Cùng biết yêu hoa thôi,
Ai người yêu ngó, chồi ?
Tơ lòng trong ngó ấy...
Vương vấn mãi không thôi !...
Bài 5.
Lá sen sao xanh xanh,
Hoa sen đẹp xinh xinh.
Hái khéo chớ thương tổn,
Sang năm sen chẳng sinh !
Lục bát :
Bài 1.
Xắn quần cánh bướm chập chờn,
Hái sen chống chiếc thuyền con lửng lờ.
Nước hồ lai láng nên thơ,
Thấp thoáng trong nước mập mờ bóng ai.
Bài 2.
Hái vội sen của Hồ Tây,
Thuyền con bỗng chốc đã đầy hoa, gương.
Hoa thì tặng người kính thương,
Gương thì tặng kẻ ta thường dấu yêu.
Bài 3.
Sáng nay đi hái sen hồng,
Hẹn cô gái ở xóm đông đi cùng.
Biết không, biết có tới không ?
Chỉ nghe cười nói trong lòng hồ sen.
Bài 4.
Cùng là thương xót hoa sen,
Ai người thương xót ngó sen đâu nào?
Trong ngó có tơ thật sao,
Vấn vương vương vấn chẳng bao giờ rời.
Bài 5.
Lá sen sao khéo xanh xanh,
Hoa sen sao khéo xinh xinh khác thường.
Hái sen chớ khá tổn thương,
Sang năm sen sẽ hết đường xinh tươi !
Qủa là những vần thơ đầy thi tình họa ý, phác họa nên toàn cảnh của các cô gái hái sen trong mùa hè nóng bức một cách thực tế, hiển hiện trước mắt chớ không phải trong mơ như cụ Tiên Điền "Mơ được hái sen"(Mộng đắc thái liên) nữa, mà là cảnh sống động của các cô nàng hái sen tươi mát cùng tranh kiều diễm với các "Liên diệp thanh thanh" và "Liên hoa doanh doanh" một cách nửa cân tám lạng :
Lẫn trong ao vẳng tiếng cười,
Nghe ca mới biết có người hái sen !
Qủa là một chuổi thơ hái sen rất nên thơ lý thú và tràn đầy thi vị của cụ Nguyễn Du trong khoảng thời gian làm quan ở triều đình Huế.
Hẹn bài dịch tới !
杜紹德
ĐỖ CHIÊU ĐỨC
