Lời TỰA của Tác giả :
Năm Nguyên Hòa thứ mười (815), ta bị biếm làm Tư Mã quận Cửu Giang. Mùa thu năm sau, đưa khách ở cửa sông Bồn, đêm nghe trong thuyền có tiếng tì bà của ai đó gảy, nghe âm điệu có giọng thánh thót của kinh thành. Hỏi ra, thì là một kỹ nữ của đất Trường An, từng học đàn tì bà với hai thiện tài Mục, Tào. Nay vì tuổi lớn nhan sắc tàn phai, nên lấy một thương buôn nương thân. Ta cho thuộc nhân bày tiệc rượu, mời đàn vài bản. Đàn xong, với vẻ âu sầu buồn bã kể lại những hoan lạc của ngày xưa, còn nay thì tiều tụy phiêu bạt giang hồ. Ta bị biếm đã hai năm, cũng đã sống an nhiên bình thản, chợt nghe lời kể lể, đêm nay mới có chút cảm giác của kẻ bị đi đày, nên làm bài thơ trường thiên nầy để tặng lại, gồm 616 chữ (88 câu), đặt tên là "TÌ BÀ HÀNH".
元和十年，予左遷九江郡司馬。明年秋，送客湓浦口，聞舟中夜彈琵琶者，聽其音，錚錚然有京都聲。問其人，本長安倡女，嘗學琵琶於穆、曹二善才，年長色衰，委身為賈人婦。遂命酒，使快彈數曲。曲罷憫然，自敍少小時歡樂事，今漂淪憔悴，轉徙於江湖間。予出官二年，恬然自安，感斯人言，是夕始覺有遷謫意。因為長句，歌以贈之，凡六百一十六言，命曰《琵琶行》。
潯陽江頭夜送客， Tầm Dương giang đầu dạ tống khách,
楓葉荻花秋瑟瑟。 Phong diệp địch hoa thu sắt sắt.
主人下馬客在船， Chủ nhân hạ mã khách tại thuyền,
舉酒欲飲無管絃。 Cử tửu dục ẩm vô quản huyền.
醉不成歡慘將別， Túy bất thành hoan thảm tương biệt,
別時茫茫江浸月。 Biệt thời mang mang giang tẩm nguyệt.
忽聞水上琵琶聲， Hốt văn thủy thượng tì bà thanh,
主人忘歸客不發。 Chủ nhân vong quy khách bất phát.
尋聲闇問彈者誰， Tầm thanh ám vấn đàn giả thùy?
琵琶聲停欲語遲。 Tì bà thanh đình dục ngữ trì.
移船相近邀相見， Di thuyền tương cận yêu tương kiến,
添酒回燈重開宴。 Thiêm tửu hồi đăng trùng khai yến.
千呼萬喚始出來， Thiên hô vạn hoán thỉ xuất lai,
猶抱琵琶半遮面。 Do bảo tì bà bán già diện.
轉軸撥絃三兩聲， Chuyển trục phất huyền tam lưỡng thanh,
未成曲調先有情。 Vị thành khúc điệu tiên hữu tình.
絃絃掩抑聲聲思， Huyền huyền yểm ức thanh thanh tứ,
似訴生平不得志。 Tự tố sanh bình bất đắc chí.
低眉信手續續彈， Đê my tín thủ tục tục đàn,
說盡心中無限事。 Thuyết tận tâm trung vô hạn sự.
輕攏慢撚抹復挑， Khinh lũng mạn nhiên mạt phục khiêu,
初為霓裳後六么。 Sơ vi Nghê Thường hậu Lục Yêu.
大絃嘈嘈如急雨， Đại huyền tào tào như cấp vũ,
小絃切切如私語。 Tiểu huyền thiết thiết như tư ngữ.
嘈嘈切切錯雜彈， Tào tào thiết thiết thố tạp đàn,
大珠小珠落玉盤。 Đại châu tiểu châu lạc ngọc bàn.
間關鶯語花底滑， Nhàn quan oanh ngữ hoa đễ hoạt,
幽咽泉流水下灘。 U yết kưu tuyền thủy há than.
水泉冷澀絃凝絕， Thủy huyền lãnh sáp huyền ngưng tuyệt,
凝絕不通聲暫歇。 Ngưng tuyệt bất thông thanh tạm yết
別有幽愁暗恨生， Biệt hữu u sầu ám hận sanh,
此時無聲勝有聲。 Thử thời vô thanh thắng hữu thanh.
銀瓶乍破水漿迸， Ngân bình sạ phá thuỷ tương binh,
鐵騎突出刀槍鳴。 Thiết kỵ đột xuất đao thương minh.
曲終收撥當心劃， Khúc chung thâu phất đương tâm hoạch,
四絃一聲如裂帛。 Tứ huyền nhất thanh như liệt bạch.
東船西舫悄無言， Đông thuyền tây phảng tiễu vô ngôn,
唯見江心秋月白。 Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch.
沉吟放撥插絃中， Trầm ngâm phóng bát tháp huyền trung,
整頓衣裳起斂容。 Chỉnh đốn y thường khởi liễm dung.
自言本是京城女， Tự ngôn bổn thị kinh thành nữ,
家在蝦蟆陵下住。 Gia tại Hà Mô Lăng hạ trú.
十三學得琵琶成， Thập tam học đắc tì bà thành,
名屬教坊第一部。 Danh thuộc gío phường đệ nhât bộ.
曲罷曾教善才服， Khúc bãi thường giao thiện tài phục,
妝成每被秋娘妒。 Trang thành mỗi bị Thu Nương đố.
五陵年少爭纏頭， Ngũ Lăng niên thiếu tranh triền đầu,
一曲紅綃不知數。 Nhất khúc hồng tiêu bất tri số.
鈿頭銀篦擊節碎， Điền đầu ngân bề kích tiết toái,
血色羅裙翻酒污。 Huyết sắc la quần phiên tửu ô.
今年歡笑復明年， Kim niên hoan lạc phục minh niên,
秋月春風等閒度。 Thu nguyệt xuân phong đẳng nhàn độ.
弟走從軍阿姨死， Đệ tẩu tòng quân a di tử,
暮去朝來顏色故。 Mộ khứ triêu lai nhan sắc cố.
門前冷落車馬稀， Môn tiền lãnh lạc xa mã hi,
老大嫁作商人婦。 Lão đại giá tác thương nhân phụ.
商人重利輕別離， Thương nhân trọng lợi khinh biệt ly,
前月浮梁買茶去。 Tiền nguyệt Phù Lương mại trà khứ.
去來江口守空船， Khứ lai giang khẩu thủ không thuyền,
繞船月明江水寒。 Nhiễu thuyền minh nguyệt giang thủy hàn.
夜深忽夢少年事， Dạ thâm hốt mộng thiếu niên sự,
夢啼妝淚紅闌干。 Mộng đề trang lệ hồng lan can.
我聞琵琶已歎息， Ngã văn tì bà dĩ thán tức,
又聞此語重唧唧。 Hựu văn thử ngữ trùng tức tức.
同是天涯淪落人， Đồng thị thiên nhai luân lạc nhân,
相逢何必曾相識。 Tương phùng hà tất tằng tương thức.
我從去年辭帝京， Ngã tòng khứ niên từ đế kinh,
謫居臥病潯陽城。 Trích cư ngọa bệnh Tầm Dương thành.
潯陽地僻無音樂， Tầm Dương địa tịch vô âm nhạc,
終歲不聞絲竹聲。 Chung tuế bất văn ti trúc thanh.
住近湓江地低溼， Trú cận Bồn Giang địc đê thấp,
黃蘆苦竹繞宅生。 Hoàng lô khổ trúc nhiễu trạch sanh.
其間旦暮聞何物， Kỳ gian đản mộ văn hà vật,
杜鵑啼血猿哀鳴。 Đỗ quyên đề huyết viên ai minh.
春江花朝秋月夜， Xuân giang hoa triêu thu nguyệt dạ,
往往取酒還獨傾。 Vãng vãng thủ tửu hoàn độc khuynh.
豈無山歌與村笛， Khởi vô sơn ca dữ thôn địch ?
嘔啞嘲哳難為聽。 Ẩu á trào triết nan vi thính.
今夜聞君琵琶語， Kim dạ văn quân tì bà ngữ,
如聽仙樂耳暫明。 Như thính tiên nhạc nhĩ tạm minh.
莫辭更坐彈一曲， Mạc từ cánh tọa đàn nhất khúc,
為君翻作《琵琶行》。 Vị quân phiên tác "Tì Bà Hành".
感我此言良久立， Cảm ngã thử ngôn lương cửu lập,
卻坐促絃絃轉急。 Khước tọa thúc huyền huyền chuyển cấp.
淒淒不似向前聲， Thê thê bất tự hướng tiền thanh,
滿座重聞皆掩泣。 Mãn tọa trùng văn giai yểm khấp.
座中泣下誰最多？ Tọa trung khấp hạ thùy tối đa ?
江州司馬青衫濕。 Giang Châu Tư Mã thanh sam thấp.
白居易 Bạch Cư Dị
* Nghĩa bài thơ :
TÌ BÀ HÀNH
1. Ta đến đầu sông Tầm Dương để đưa khách trong đêm thu.
2. Lá cây phong và lau sậy bên sông xào xạc trong gió thu hiu hắt.
3. Chủ nhân thì xuống ngựa còn khách thì đã ở trên thuyền.
4. Cùng cất chén rượu đưa tiễn lên để uống nhưng không có đàn sáo gì cả.
5. Say nhưng lòng chẳng vui nên buồn thảm mà ly biệt nhau.
6. Lúc ly biệt thì thấy mênh mông như dòng sông đang chìm đắm dưới ánh trăng.
7. Bỗng nghe được tiếng đàn tì bà vang lên trên mặt nước, khiến cho...
8. Chủ thì quên về, còn khách cũng quên xuất phát...
9. Tìm theo âm thanh thầm hỏi: Ai là người cho phát ra tiếng đàn nầy đây?
10. Tiếng tì bà chợt tắt như muốn nói lại thôi...
11. Di chuyển cho thuyền đến gần nhau và xin cho được gặp mặt.
12. Thắp lại đèn, lấy thêm rượu, mở lại tiệc...
13. Mời gọi mãi cả trăm ngàn lần mới thấy người ra, nhưng...
14. Vẫn còn ôm cây đàn tì bà che khuất đi nửa khuôn mặt một cách ngại ngần.
15. Vặn trục so dây dạo lên vài ba tiếng...
16. Chưa thành khúc điệu nào cả, nhưng đã chan chứa cảm tình.
17. Mỗi dây như mỗi ẩn ức, mỗi tiếng đàn như những tiếng lòng...
18. Như muốn bày tỏ cuộc sống bình sinh bất đắc chí...
19. Cúi mặt cúi mày hai tay liên tục đàn không ngớt, như...
20. Muốn nói hết bao điều muốn nói ở trong lòng.
21. Vuốt nhẹ nhấn chậm móc rồi khảy.
22. Mở đầu là điệu Nghê Thường, sau đó là khúc Lục Yêu.
23. Dây to rào rào như mưa đang đổ xuống rất gấp.
24. Dây nhỏ tỉ tê như những lời thỏ thẻ riêng tư.
25. Rào rạt ào ào lẫn trong tiếng tỉ tê thỏ thẻ trong tiếng đàn, như...
26. Những hạt châu lớn hạt châu nhỏ cùng lúc rơi xuống mâm ngọc.
27. Như tiếng chim oanh hót vang dưới hoa ngoài ải vắng,
28. Róc rách như tiếng suối reo đổ xuống từ đầu ghềnh ...
29. Nước suối lạnh căm căm làm cho tiếng huyền như ngưng đọng lại...
30. Ngưng đọng lại không thông nên tiếng đàn chợt tắt...
31. Như có nỗi ưu sầu gì đó, làm sanh ra nỗi hận ngút ngàn...
32. Trong lúc yên lặng nầy không có tiếng đàn lại hay hơn là có tiếng đàn.
33. Bỗng như bình thủy ngân vỡ ra nước bắn tung tóe...và như...
34. Tiếng vó ngựa sắt đột nhiên dồn dập trong tiếng đao kiếm rổn rảng...
35. Cuối khúc nhạc dùng các phiếm đàn gạt mạnh một đường qua tâm đàn...
36. Bốn dây đàn cùng lúc rít vang lên như xé lụa !...
37. Thuyền đậu hai bên đông tây đều im lặng như tờ...
38. Chỉ thấy ánh trăng sáng vằng vặc soi bóng giữa dòng sông.
39. Nàng trầm ngâm lặng lẽ gài lại các phiếm đàn trong dây.
40. Chỉnh trang lại áo xống và vuốt lại tóc tai một cách nghiêm chỉnh.
41. Rồi tự kể lại rằng : Mình vốn dĩ là gái ở kinh thành.
42. Nhà ở tại khu Lăng Hà Mô (nơi nổi tiếng ăn chơi) của đất Trường An.
43. Mười ba tuổi thì đã học xong xuôi thành thạo đàn tì bà rồi.
44. Được xếp vào nhóm hạng nhất của giáo phường âm nhạc.
45. Mỗi lần đàn xong một khúc thì thường được các bậc thầy tán thưởng.
46. Mỗi lần trang điểm xong thì các Thu Nương cũng phải đố kỵ.
47. Các chàng thiếu niên giàu có ở Ngũ Lăng tranh nhau mà tặng qùa cáp.
48. Chỉ một khúc đàn thôi thì đã có vô số gấm vóc nhung lụa.
49. Dùng trâm vàng lược bạc gõ nhịp đến gãy cả ra... và...
50. Màu quần là đỏ tươi như máu cũng bị ô nhiễm vì rượu bị đổ vải...
51. Năm nay cười đùa vui vẻ đến sang năm... đều...
52. cùng vui với gió xuân, với trăng thu một cách nhàn nhã với tháng ngày.
53. Rồi em trai phải đi tòng quân và bà dì lại mất...
54. Ngày qua tháng lại nhan sắc cũng tàn phai...
55. Trước cửa đã vắng vẻ lạnh lẽo vì xe ngựa đã thưa dần...
56. Khi già lớn thì theo làm vợ của một thương buôn.
57. Thương buôn thì luôn trọng cái lợi và xem nhẹ chuyện biệt ly.
58. Tháng trước đã đến vùng Phù Lương để mua bán trà rồi.
59. Ông ta đi rồi tôi chỉ còn biết thủ cái thuyền trống không nầy mà thôi.
60. Quanh thuyền là ánh trăng sáng lắp loáng và dòng nước sông lạnh lẽo.
61. Nửa đêm lại bỗng nằm mơ thấy chuyện của hồi niên thiếu.
62. Nức nở trong mơ đến nước mắt chảy đỏ cả phấn son.
63. Ta nghe tiếng tì bà đã thở dài não nuột rồi, lại...
64. Nghe những lời kể lể nầy lại càng trắc ẩn não nuột hơn.
65. Đều cùng là "người lưu lạc phương trời" với nhau...
66. Gặp nhau đây sao lại phải cần quen biết nhau trước chứ ?!
67. Từ năm ngoái đến nay, ta đã từ biệt kinh thành đế đô. Bị...
68. Trích biếm đi đày rồi lại bị nhuốm bệnh ở Tầm Dương thành nầy.
69. Tầm Dương là nơi hẻo lánh nên không có âm nhạc gì cả !
70. Suốt năm chẳng nghe được tiếng tơ tiếng trúc gì hết !
71. Lại ở gần sông Bồn Giang nên địa thế ẩm thấp.
72. Lau sậy và tre nứa lồ ồ mọc đầy cả chung quanh nhà. Nên...
73. Từ sáng đến chiều nghe được những gì trong ấy đây ?...
74. Tiếng chim Đỗ Quyên kêu đến mửa máu và tiếng vượn hú u buồn.
75. Trước những hoa xuân buổi sáng ở ven sông và những đêm trăng thu sáng.
76. Chỉ còn có nước lấy rượu ra nhấm nháp một mình mà thôi !
77. Chẳng lẻ không có hát hò và tiếng sáo của thôn quê hay sao ?!
78. Chỉ là những giọng ngô nghê thôn dã khó mà nghe để cảm xúc.
79. Đêm nay, nghe được tiếng đàn tì bà như nói lên được tâm sự...
80. Ta như nghe được tiếng nhạc trên tiên cung làm cho sáng tai ra.
81. Thôi thì đừng từ chối, hãy đàn thêm một khúc nữa đi...
82. Ta sẽ vì nàng mà viết nên bài "TÌ BÀ HÀNH" nầy.
83. Cảm vì lời nói của ta, nàng đứng tần ngần giờ lâu, mới...
84. Ngồi xuống dặn đàn và đàn rất gấp...
85. Tiếng đàn cất lên thê lương não nuột không giống như lúc ban nảy...
86. Cả cử tọa ngồi nghe lại, ai cũng đều dấu che dòng lệ...
87. Trong số cử tọa đó, ai là người xúc động và khóc nhiều nhất ?
88. Chính ngài Tư Mã đất Giang Châu làm ướt cả tà áo xanh !!!
* Diễn Nôm :
TÌ BÀ HÀNH
Tầm Dương tiễn khách đêm thu,
Hắt hiu lao sậy tiếng thu xạc xào.
Chủ xuống ngựa, khách thuyền vào,
Cất chén toan uống đâu nào trúc tơ !
Chẳng vui say, buồn ngẩn ngơ,
Chia tay biền biệt trăng mờ bến sông.
Tì bà vẳng tiếng nước trong,
Chủ quên trở bước khách không khởi hành.
Nào ai đàn giữa đêm thanh,
Tì bà dứt tiếng chưa đành lời than.
Dời thuyền cầu kiến người đàn,
Thắp đèn thêm rượu dọn bàn tiệc hoa.
Gọi mời khẩn khoản mới ra,
Tì bà che nửa mặt hoa ngại ngần.
So dây chuyển trục mấy lần,
Chưa thành khúc điệu lâng lâng hàm tình.
Mỗi dây mỗi tiếng lòng mình,
Như bày tỏ hết bình sinh dạn dày.
Nhíu mày tay dạo như bay,
Như bày tỏ hết lòng này biết bao...
Bấm vuốt móc khảy như sao,
Nghê Thường vừa dứt khúc vào Lục Yêu.
Dây to sầm sập mưa nhiều,
Dây nhỏ thủ thỉ tựa điều riêng tư.
Rào rào thỏ thẻ thực hư,
Như sâu chuổi đứt tuôn từ mâm son.
Tiếng oanh nhẹ hót đầu non,
Nghẹn ngào se sắt suối còn lạnh căm.
Lạnh căm dây tiếng biệt tăm.
Biệt tăm ngưng bặt tiếng cầm lặng yên.
Lặng yên như hận triền miên,
Đàm im bặt tiếng tuyệt nhiên lúc nầy.
Bỗng như bình vỡ nước vây,
Giáo gươm vó ngựa tứ vây vang vầy.
Cuối đàn tay vuốt bốn dây,
Tiếng như xé lụa dứt ngay bản đàn.
Đông tây tĩnh lặng thuyền nan,
Lòng sông chỉ ánh trăng vàng lạnh căm.
Trầm ngâm thu vén đàn cầm,
Chỉnh trang y phục mày tằm thêm xanh.
Thưa rằng vốn gái kinh thành,
Hà Mô Lăng đó rành rành chẳng sai.
Mười ba đã học thành tài,
Tiếng tăm đệ nhất không ai sánh bằng.
Đàn xong thiện nghệ phục lăn,
Đẹp thay trang điểm sánh bằng Thu Nương.
Ngũ Lăng trai trẻ vấn vương,
Nghìn vàng một khúc lệ thường xá chi !
Trâm vàng gõ nhịp gãy đi,
Quần hồng hoen ố mỗi khi rượu tràn.
Năm qua năm tới lại càng...
Phong hoa tuyết nguyệt an nhàn thảnh thơi.
Em tòng quân, dì qua đời,
Tháng năm mòn mõi hết thời xuân xanh.
Trước thềm xe ngựa vắng tanh,
Tàn phai nhan sắc lấy anh lái trà.
Thương buôn trọng lợi hay xa,
Phù Lương tháng trước buôn trà đến nay.
Một mình thuyền vắng không ai,
Trăng trong sông lạnh ai hoài một thân.
Đêm nằm lòng những bâng khuâng,
Mơ thời xưa cũ khôn ngăn lệ trào.
Ta nghe đàn đã xuyến xao,
Lại nghe lời kể càng nao tấc lòng.
Cũng người lưu lạc long đong,
Gặp nhau nào phải cầu mong được nào !
Đế kinh từ biệt năm nao,
Thân đày ngọa bệnh đường vào Tầm Dương.
Tầm Dương đất vắng thê lương,
Không tơ không trúc đời thường quanh năm.
Sông Bồn đất thấp lặng câm,
Sậy lao tre nứa bóng râm quanh nhà.
Sáng chiều trong ấy vang ra,
Đỗ quyên mửa máu vượn già hú vang.
Xuân hoa thu nguyệt không màng,
Chuốc rượu nhấm nháp bàn hoàn riêng ta.
Sáo làng lẫn tiếng sơn ca,
Ngây ngô thô kệch khó mà nguôi ngoai.
Nghe nàng đàn khảy đêm nay,
Như nghe tiên nhạc giải bày lòng ta.
Đừng từ ngồi nán lại mà...
Vì nàng ta viết "Tì Bà Hành" đây!
Cảm lời ta, nàng đứng ngây...
Bèn ngồi nắn phím so dây dạo đàn.
Bốn dây như oán như than,
Cả thuyền ngơ ngẩn chứa chan lệ đầy.
Trong bàn ai khóc nhiều đây ?
Giang Châu Tư Mã, nước mắt đầy...áo xanh !
Đỗ Chiêu Đức diễn Nôm
Hẹn bài dịch tới :
TRƯỜNG HẬN CA
Bạch Cư Dị
杜紹德
ĐỖ CHIÊU ĐỨC
