CÁM ƠN CÁC BẠN ĐÃ GHÉ THĂM, ĐỌC VÀ GHI CẢM NHẬN BLOG NHÃ MY. CHÚC CÁC BẠN THÂN TÂM LUÔN AN LẠC

Thứ Ba, 7 tháng 5, 2013

ĐỐI NGẨU TRONG THƠ ĐƯỜNG


ĐỐI NGẪU TRONG THƠ ĐƯỜNG - Nguyễn Văn Thụ - Ngọc Tình sưu tầm và gởi đăng

 Nguồn : TẠP CHÍ VĂN NGHỆ QUẢNG TRỊ

ĐỐI NGẪU - LÀ MỘT VẺ ĐẸP ĐẶC SẮC, LÀ MỘT TRONG NHỮNG ĐIỀU KIỆN CẦN VÀ ĐỦ CỦA THƠ ĐƯỜNG LUẬT.

*

Tôi được biết, người sáng tác thơ luật Đường khi bắt gặp một cảnh huống thơ, hồn thơ đang dào dạt, bao nhiêu ý tứ cứ trào ra, vội phô diễn nó lên giấy mực. Chưa xong. Người sáng tác thơ còn phải cô đúc, dồn nén, sao cho số câu, số chữ phải đúng theo luật; số chữ trong bài có thanh trắc phải xấp xỉ số thanh bằng. Nếu ta gọi chữ có thanh bằng là số (+), chữ có thanh trắc là số (-), thì luật âm dương này thăng giáng bù trừ sát sao đến từngliên thơ, đến cả bài thơ. Đó chính là điều hé mở khái niệm về sự cân bằng, có ý nghĩa triết học cổ phương Đông nằm trong hình thức thơ Đường luật.

*

- Ý nghĩa triết học nêu trên còn thể hiện rõ ở phép đối ngẫu.
Trong một liên thơ (hai câu) được gọi là có đối, thì câu trước, nó như tung, câu sau nó như hứng, nó nương vào nhau làm cho ý thơ thêm mạch lạc.

Vậy hèn chi, người ngàn xưa đã chả đưa đối ngẫu vào thể thơ này như một điều bắt buộc.
Từ đầu thế kỷ trước, đối mặt với sự thắng thế của phong trào thơ mới, Vũ Hoàng Chương, một nhà thơ thành danh, không nỡ bỏ hẳn thơ Luật Đường, ông đã sáng tác nhiều bài thơ không đối, chỉ giữ lại có luật hạn câu, hạn chữ, hạn vận, hạn bằng trắc. Vũ Hoàng Chương xem những bài thơ đó chỉ là một thực nghiệm. Sau đó, song song với việc sáng tác thơ mới, ông còn sáng tác nhiều bài thơ luật nghiêm chỉnh khác (như bài đa thủ “Giấc mơ tái tạo”).

Chúng ta nay một khi đã gửi hồn cho thể thơ luật Đường thì đừng có bao giờ bực bội giữa khi đang có hồn thơ lai láng, lại bị nghẽn bởi hai cặp đối ở hai câu thực, luận và nóng vội cho rằng: làm gì mà phải đối chặt chẽ vậy.

- Đối ngẫu trong thơ đường luật bát cú, thất ngôn, ngũ ngôn nói tổng quát là có 2 phép: Phép chỉnh đối và phép khoan đối.

Dưới đây chúng tôi xin được trao đổi về 2 phép đối này. Các ví dụ được nêu ra để phân tích, chúng tôi lấy từ một số bài thơ đã in trong “Thơ Đường quê lụa” tập 5, NXB Văn hóa Dân tộc, 2008.
*
PHÉP CHỈNH ĐỐI

Nguyễn Thu Hà, người trẻ tuổi nhất của CLB, trong bài “Duyên quê”, cặp thực, đối như sau:

Anh nắm bàn tay thon ấm áp,
Em cười đôi mắt sáng long lanh.

Thật là chỉnh, thật là chính danh: anh với em, bàn tay với đôi mắt (Danh từ đối với Danh từ), Thon với sáng (Tính từ đối với nhau), ấm áp với long lanh (Trạng từ láy đối nhau). Hai câu thơ tình đằm thắm đến thế mà lại không thấy lả lơi. Thu Hà đã huy động phép đối rất nghiêm để đạt hiệu quả.
*
Hạnh Anh (Đỗ Biện), trong bài “Đêm thu” câu 5,6 đối như sau:

Hoa cúc bâng khuâng ly rượu ngát
Hoa nhài thao thức chút hương phôi.
Cặp đối chính danh này rất nghiêm về thể thức, nhưng lại rất hào hoa.

Cụ Tạ Đăng Viên, ngoại 80, có bài “Tự thọ” rất hóm hỉnh, cụ có cặp luận:

Kính mắt gà đeo tròng chấp chới
Gậy càng cua chống bước lon ton.

Bằng hai câu đối chặt chẽ, như vẽ nên, như trông thấy một cụ đại thọ nhanh nhảu hồn nhiên trước mắt ta.

PHÉP KHOAN ĐỐI

Để cho một chùm thơ, một tập thơ không bị đơn điệu về hình thức đối ngẫu, người xưa đã đưa ra nhiều phép đối ngẫu linh hoạt hơn.

Phép lưu thủy đối:

Ví dụ:
Còn chăng lời hẹn bên trang sách,
Hay đã tàn theo ánh lửa đèn.
Theo quy tắc chiếu chữ thì hai câu này là bất đối. Nhưng lại xét: Hai câu thơ có cấu trúc ngữ pháp giống nhau; mạch ý câu trên trôi chảy như nước, được tràn sang câu dưới làm lọn nghĩa cho câu trên. Đó là phép Lưu thủy đối.
Phép tá tự đối:

Ví dụ:

Nghèo sạch, thanh danh nên gắng giữ
Giầu sang, khó tính chớ nên chơi.

Theo quy tắc chiếu chữ thì hai câu này là bất đối. Nhưng lại xét: Hai câu thơ có cấu trúc ngữ pháp giống nhau; mạch ý câu trên trôi chảy như nước, được tràn sang câu dưới làm lọn nghĩa cho câu trên. Đó là phép Lưu thủy đối.
Tất cả các liên thơ mà câu trên bắt đầu bằng mấy chữ tương tự như: còn chăng…, đã sinh…, bỗng dưng…, ứng với đầu câu dưới là các chữ tương tự như: hay đã…, phải có…, để mà…, v.v. thì liên thơ đó đã theo phép đối nói trên.

Câu trên, “thanh danh” là danh từ, câu dưới “khó tính” là tính từ, xét thế thì quả là bất đối. Nhưng nếu theo tiếng (không theo nghĩa thật), thì chữ “khó”, chữ “thanh” lại là tính từ; Chữ “danh” và chữ “tính” lại là danh từ. Xét theo cách này thì chúng lại đối chặt chẽ với nhau. Phép đối này người ta lợi dụng sự đồng âm dị nghĩa để Tá tự đối (như: hai mái trống tung đành chịu dột/ tám giờ chuông điểm phải nằm co – của Tú xương).
*
Phép số tự đối gắn với Tá tự đối:

Ví dụ: 

Học bẩy nghề còn lo thất nghiệp
Làm ba vụ vẫn đói tư mùa.
Hơi tiếc, ở câu dưới viết: ba vụ đối với tư mùa, tuy là đúng có nội đối ở trong câu, nhưng không hay bằng câu trên: bẩy cái nghềthất (mất) cái nghiệp. Câu dưới, nếu không vì luật bằng trắc, mà viết là: “Làm tư vụ vẫn đói tứ mùa”, thì câu đối này được xếp vào hạng tuyệt diệu. Phép dối này được xem như là phép số tự đối có kèm theo lối chơi chữ (có thể liên hệ đến: nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc - của bà Huyện Thanh Quan).
Phép cú trung đối:

Ví dụ:

Màn trời chiếu đất con người khổ
Nước vật thuyền xơ cá biển nghèo
Nếu câu trên, câu dưới cứ chiếu từng chữ lên nhau, thì hai câu này cũng bất đối. Nhưng xét nội bộ từng câu, thì lại thấy: màn trời đối với chiếu đất; nước vật đối với thuyền xơ; đuôi câu trên (con người khổ) đối rất chặt với đuôi câu dưới (cá biển nghèo). Lấy câu có nội đối để đối nhau thì lại rất cân bằng. Đây là cú trung đối.
    Tuy nhiên còn một số phép đối khác chúng ta ít vận dụng, xin được dẫn ra đây để cùng tham khảo.
a) Lấy của đánh người, quân tệ nhỉ?
Xương gà da cóc, có đau không?
(Nguyễn Khuyến)
*b) Càng nóng bao nhiêu thời càng mát
Yêu đêm chưa phỉ lại yêu ngày
(Hồ Xuân Hương)
c) Công đức tu hành, sư có lọng
Xu hào rủng rỉnh, mán ngồi xe.
(Tú Xương)
Chúng ta để ý: Cụ Nguyễn Khuyến cũng như nữ sỹ Xuân Hương đã tổ chức từ ngữ ở từng câu, để câu nào cũng có tiểu đối, nhưng ta không xếp hai liên đối a,b nêu trên vào phép Cú trung đối, vì ngoài phần có tiểu đối, trong từng câu còn có phần bất đối. Do đó hai liên thơ a, b trên chúng ta quy vào phép Tựu cú đối.
    Trong câu của Tú Xương, ông Tú đã đem cả hai cụm từ như hai thành ngữ để chọi nhau: công đức tu hành chọi với xu hào rủng rỉnh. Mặt khác đuôi của từng câu lại đối rất chặt với nhau: sư có lọng đối với mán ngồi xe. Phân tích đặc điểm này để kết luận: đây cũng là phép Tựu cú đối như a và b. Cú trung đối và Tựu cú đối, có dạng thức ngữ pháp của câu văn na ná như nhau, nên còn có tên chung là Đương đối.

Phép giao cổ đối:

Cụ Trần Tuấn Ngọc, trong bài “Tự nhủ”, (Bạn và thơ là xuân – NXBVHDT, Hà Nội 2004), có câu luận:

Chân bước vững, đường chiều khấp khểnh
Rừng cây rậm rạp, trúc vươn cao.
Đây chính là phép Giao cổ đối: chân bước vững đối chéo xuống với trúc vươn cao, và rừng cây rậm rạp đối chéo lên với đường chiều khấp khểnh.

Phép bất đối chi đối:

Trong buổi lễ tế “Trận vong tướng sỹ” thế kỷ 19, quan tổng trấn Nguyễn Văn Thành có sai trưng câu đối chữ Hán (nay dịch nghĩa) như sau:

Bóng chiều đã ngả đâu quê cũ
Xưa nay chinh chiến mấy ai về.
Câu trên lấy từ thơ Thôi Hiệu, bài Hoàng Hạc Lâu. Câu dưới lấy từ thơ Vương Hàn, bài Lương Châu Từ.
Cái hay của đôi câu đối này là: Ghép hai câu thơ khác nhau của hai tác giả mà câu đối vẫn hiệp chung một tình ý. Câu 1 có đại ý là cảm thán tình cảnh, câu hai có đại ý là an ủi vong linh. Thật là quá hợp với nội dung Tế Trận Vong Tướng Sỹ. Đây là phép bất đối chi đối, lấy cái không đối để đối, không lệ thuộc vào mặt chữ mà chỉ chú trọng đến ý. Ý phải đối nhau, cấu trúc ngữ pháp phải song song đồng dạng với nhau.

Những bậc cao niên khuyên rằng, nếu một khi ta chưa thật thạo về các phép đối, thì chỉ nên sử dụng các phép chỉnh đối, lưu thủy đối, cú trung đối. Còn các phép đối khác, chúng ta hãy chỉ làm quen, giúp chúng ta nhận biết được các dạng thức đối khác nhau.

Vẫn phải thưa thêm: các phép đối thơ, dù ở dạng thức nào đều phải hội đủ 3 đặc điểm:
-    Đối ý. Ý câu trên và câu dưới, hoặc chống nhau, hoặc bổ sung ý nghĩa cho nhau.
-    Đối thanh âm. Chí ít là các chữ nằm ở vị trí 2, 4, 6, 7 (Thơ thất ngôn) và 2, 4, 5 ( Thơ ngũ ngôn) nhất thiết phải tuân theo luật bằng trắc.
-      Đối từ loại, danh từ đối với danh từ, động từ đối với động từ, tính từ đối với tính từ. Phải nắm được các phép biến đổi từ loại ở các ngữ cảnh khác nhau. Tuy nhiên, cũng có phép đối không yêu cầu đối từ loại như theo phép chiếu chữ, mà ở đó lại có sự xoay chiều để đối chéo cho nhau.

Viết bài này tôi chỉ nhằm mục đích trao đổi thêm về vấn đề đối ngẫu trong thơ Đường luật. Trong một bài thơ, những cặp đối ở các câu thực, luận chính là vẻ đẹp đặc sắc, và là một trong những điều kiện cần và đủ để nhận ra đó là một bài thơ Luật đường. Đọc thơ Đường luật mà không có đối thì chẳng khác gì “Ăn bánh nướng trung thu mà không có nhân thập cẩm” thật là nhạt nhẽo và vô vị.
Trong bài này, việc đặt vấn đề của tôi là chắc chắn đúng nhưng việc lấy ví dụ để phân tích thì có thể có chỗ còn nông cạn, thậm trí có chỗ còn thiếu sót. Để góp một chút lửa thắp sáng cho thơ Đường đất Việt, rất mong bạn đọc rộng lượng và cùng đồng hành.



                        
NGUYỄN VĂN THỤ
Chủ nhiệm CLB thơ đường Hà Nội








36 nhận xét:

  1. Một tư liệu tham khảo rất bổ ích cho những ai yêu thích Thơ Đường. Cảm ơn chị SL đã post bài này lên blog.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Trên mạng có rất nhiều bài nói về đối luật của thơ đường nhưng NM đọc bài này thấy hay(vì trích dẫn thơ đường đương thời) nên mang về để bạn bè tham khảo Hiiii...NM cũng dốt thơ đường chỉ là ...làm đại thôi!!;) nói ra xấu hổ hic HM ơi :-s

      Xóa
    2. Em làm Thơ Đường tùy hứng, sai niêm luật lung tung. Nay đọc được bài này thích lắm chị ạ!

      Xóa
    3. hiii...đừng có lo bởi vì bên cạnh HM và NM có nhiều cao thủ bạn bè tốt ...sửa dùm mà :bh

      Xóa
  2. Chị mù tịt về văn thơ, chị chả hiểu niêm luật , phép tắc gì...
    Đúng là " Điếc không sợ súng"
    Toàn viết loắng quắng thôi, đọc thế này rồi KHÔNG DÁM VIẾT nữa hi hi ...

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiiii...không biết mà làm được mớilà hay nhất chị Cát của em rồi :bh

      Xóa
  3. hic hic khó quá em chẳng hiểu và cũng chẳng biết làm thơ đường đâu đừng có cười nhé :-o x( chỉ biết chúc chị gái làm thơ đường hay thôi

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Hiiii...chị cũng có giỏi cái chi mô w-):-h

      Xóa
  4. Mình cũng vậy NM ạ cứ thấy hay là viết ra, nói như HC điếc không sợ súng, nhưng thôi bạn bè vui là chính.Thơ đường là loại khó và chặt chẽ mà, dù sao bài này cũng có ích,cám ơn em

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiiii...chơi blog chủ yếu là vui tìm bạn tri âm tri kỷ để bồi dưỡng tâm tình chị ạ có lần em nghe một tg biết làm chút thơ đường xài chữ ''đấu thơ''mà buồn năm phút =)) :O)

      Xóa
  5. “Ăn bánh nướng trung thu mà không có nhân thập cẩm”
    Nhân hay không chưa là quan trọng ... Mà thiếu trà là không xong rồi khàkhà!

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiiii...mình thích socola hơn :8) :-h

      Xóa
  6. Đọc bài này rất hay, em sẽ nghiên cứu thêm để hiểu, chị ạ
    Chúc chị luôn khỏe nhé!

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiii...làm thì dễ mà nguyên tắc thì khó xã hội tây phương chuộng người có tài mà ...phải có bằng cấp (mới chết chứ ) do đó phải học dài dài :)) w-)

      Xóa
  7. Cám ơn chị đăng bài nầy, giúp ích mọi người, vì xưa nay thơ đường luật khó quá nên ít người chơi. Chúc chị buổi chiều vui vẻ ấm áp.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Cái khó khi làm một bài thơ không hẳn ở niêm luật khắc khe mà là làm sao tải được cảm xúc tâm tình vào các con chữ (vốn vô tình) chữ nghĩa chỉ là phương tiện truyền đạt nhưng nó cũng rất quan trọng ví như mỗi tay nghề (đầu bếp,xây dựng...)có một năng khiếu sáng kiến riêng và qua quá trình học hỏi sẽ hoàn thiện hơn :]

      Xóa
  8. Em sang tìm hiểu thêm về luật thơ Đường , còn viết thơ Đường em kém lắm chị ạ ! Cứ viết tự do linh tinh thì được ,sẽ cố gắng tập viết sau !

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. vâng ạ NM thấy và biết có rất nhiều bạn trước kia không biết làm thơ đường thậm chí không biết làm thơ nhưng qua một thời gian nghiên cứu và cố gắng cũng làm được mong là làng thơ đường sẽ có thêm một tác giả mới nhé :X :-h

      Xóa
  9. Thêm một tài liệu bổ ích.Cảm ơn chị và tác giả!An vui chị nhé!

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Vâng ạ làm thơ đường như chơi đồ cổ tuy bề ngoài nhìn thấy không hợp thời trang nhưng lại có giá trị vô cùng lớn vì nó hiếm và tồn tại với thời gian :-? :O)

      Xóa
  10. Nói thể thơ này thì em bó tay chấm chịu chị à

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiiii...đi du lịch thích hơn chị cũng yêu thiên nhiên lắm các tay''từ chương'' giờ lên lão hết rồi bạn trẻ ít ai chịu khó nghiên cứu mà hiiii chị cũng vậy hơi bị lười hiiiii :m) :-o :8)

      Xóa
  11. hì hì hôm nay chị NM có gì vui mà trả lời còm ''cỡi mở'' thế khoan rượt chờ em mang dép cái hiiiii

    Trả lờiXóa
  12. summer time+ summer sale nên suốt ngày ở ...ngoài mall hiiii đương nhiên là vui và mỏi chân không thèm rượt em đâu cuối tháng 7 ct có một cái big convention ở Las vegas tới 5 ngày em tới đón chị nghe :]

    Trả lờiXóa
  13. hí hí không phải chị có người khác đón rồi sao tháng 7 con bé nhà em đi VN chị ạ tụi em cũng mong gặp chị lắm

    Trả lờiXóa
  14. [img] http://www.scrapwish.com/2113522/mar2011/good-morning/good-morning-32.gif [/img]
    Ngày mới sang thăm chị

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Lúc nào Pet Minh Chánh tới cũng manh theo niềm vui cho bạn bè thật là bạn tốt và có lòng Cảm ơn nhiều lắm :X :-h

      Xóa
  15. Một bài khảo sát, nhận định , lý luận, minh họa thật hay về Luật Đối trong Thơ Đường nhưng rất lý thuyết, thực tế ít ai có thể làm một bài Thơ Đường trọn vẹn với những Luật lệ của nó em à . Đầu tuần Chúc em vui, khỏe. Thân.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. hiiii...cũng phải có chút dụng công anh ạ Một bài thơ đường nếu muốn hay trọn vẹn thì thật khó em hiểu nhiều tg vì cứ cấm chữ vào cho đúng luật bằng trắc đối niêm nên có những câu rất ngô nghê vô nghĩa Làm thơ thì không thể chạy theo phong trào mà phải có tâm hồn và đam mê lại phải giỏi chữ nghĩa...(hiiii...giống như không biết lái xe mà leo lên chạy đại thì thế nào cũng gây ra tai nạn )
      Hiiii...tặng anh 2 câu đối vui theo kiểu chơi chữ nhé
      Nhật xuất mặt trời lên đỉnh núi
      Trăng đêm dạ nguyệt chiếu trên cầu... hiiii...(cũng dễ thôi mà =)):p :-/ :-h )

      Xóa
    2. NM chơi chữ thì khỏi chê

      Xóa
    3. Hiiii.. xấu hổ quá đi.em chỉ là đùa với anh HT và vui với bạn bè thôi anh ạ Anh nói nhỏ nhỏ kẻo em bị chửi hiii b-( :-s :-h

      Xóa
  16. Vào nhà em thật không uổng công vì được hiểu biết thêm về thơ Đường,lúc còn trẻ,chị đã đọc khá nhiều tiểu thuyết,chủ yếu là của nước ngoài,chị không thích thơ mà cũng chẳng được học hành đến nơi đến chốn vần điệu các thể loại thơ.Từ khi viết blog,tự nhiên nghĩ ra thơ nên chắc cũng được xếp hạng bút măng ,chị rất thích thơ Đường nhưng không hiểu Đường luật.Cảm ơn em đã cho chị được mơ rộng tầm mắt.

    Trả lờiXóa
    Trả lời

    1. Em cảm ơn chị đã ủng hộ những bài viết trong blog của em ạ Chị nhớ giữ gìn sức khỏe nhé Chúc chị thật vui và hạnh phúc bên cạnh người thân và bè bạn :bh :-h

      Xóa
  17. Màn trời chiếu đất con người khổ
    Nước vật thuyền xơ cá biển nghèo

    Tối vui nha chị.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Rất vui khi gặp bạn ở đây bây giờ có chia xẻ bài đăng mới trong gmail nên mình vào blog bạn được rồi húc vui nhiều và thành công trong công việc nhé

      Xóa
:)) w-) :-j :D ;) :p :-( :) :( :X =(( :-o :-/ :-* :| :-T :] x( o% b-( :-L @X =)) :-? :-h I-) :bh :8) :b) :-s :-r :O) :m)
CHÉP CÁC KÝ TỰ LIỀN SAU BIỂU TƯỢNG VUI VÀ DÁN VÀO CÒM BẠN NHÉ!

* Các bạn có thể copy link hình và link video clip của youtube và dán trực tiếp vào ô comment mà không cần dùng thẻ.